Encyclopedie van misvattingen
Wetenschap
Astronomen tellen in lichtjarenEen lichtjaar is, allereerst, geen eenheid van tijd maar van afstand — zeg dus nooit 'duizenden lichtjaren geleden'. Een lichtjaar is de afstand die het licht in een jaar aflegt. Aangezien het licht met een snelheid van een miljard kilometer per uur reist (om precies te zijn met 299 792 458 meter per seconde) en een jaar gemiddeld 31 556 925 seconden telt, legt het licht in een jaar 9,46 biljoen (9,46 x 1012) kilometer af.
In geen enkele wetenschappelijke publicatie echter zult u het lichtjaar aantreffen: astronomen rekenen in parsecs. Ten gevolge van de draaiing van de aarde om de zon lijken sterren die niet al te ver weg staan, een klein ellipsje te beschrijven tegen de achtergrond van het 'oneindig verre' hemelgewelf: de jaarlijkse parallax. Sterren lijken iets te zijn versprongen wanneer we ze met een tussenpoos van een half jaar waarnemen; hetzelfde effect ontstaat als we afwisselend met het ene en het andere oog naar een niet te ver verwijderd voorwerp kijken.
 |
De jaarlijkse parallax |
Proxima Centauri, de dichtstbijzijnde ster op de zon na, heeft een parallax van 0,762 boogseconde en staat dus op een afstand van 1/0,762 = 1,31 parsec of 4,28 lichtjaar of 40,5 biljoen kilometer.
Hoe helderder de ster, hoe groter magnitude
Vallende sterren zijn sterren
Vanuit een diepe put zie je overdag sterren
In de zomer staat de zon dichterbij
Als de afstand tot de zon de jaargetijden moet verklaren, hoe zit het dan op het zuidelijk halfrond, waar het winter is als het bij ons zomer is?
De afstand van de zon tot de aarde varieert van 147,1 miljoen kilometer tot 152,1 miljoen kilometer. Maar de kleinste afstand wordt bereikt op 2 januari, en de grootste op 3 juli. Ook daaruit blijkt dat de afstand tot de zon niet doorslaggevend is.
De seizoenen worden veroorzaakt door de schuine stand van de aardas. Het ene halfjaar beschijnt de zon voornamelijk het noordelijk halfrond en is het daar warmer, het andere halfjaar het zuidelijk halfrond. Aardbewoners zien dit alsof de zon 's zomers hoger aan de hemel staat. Daardoor vallen de zonnestralen meer loodrecht in en krijgt elke vierkante meter aarde meer zon. Bovendien leggen de zonnestralen een minder lange weg door de dampkring af, en is de dag, de tijd van opwarming, langer dan in de winter.
De afstand tot de zon levert toch wel een bijdrage: de temperatuurverschillen tussen de seizoenen zijn op het noordelijk halfrond kleiner dan op het zuidelijk.
De zon komt in het oosten op
De lente begint op 21 maart
Vroeger wel, maar tegenwoordig amper nog. Alleen in 2007 en 2011 begint de lente nog op 21 maart. Voor de rest begint de lente de komende jaren op 20 maart.
Doordat het kalenderjaar en het echte, astronomische jaar niet helemaal gelijk zijn, valt het lentebegin steeds vroeger — in het jaar 2048 zal de lente bij ons voor het eerst op 19 maart beginnen, zo toont deze tabel met jaargetijden voor 2000 tot en met 2100.
Om de vier jaar is er een schrikkeljaar
Het maakt niet uit of de zon stilstaat of de aarde
De maan draait om de aarde
Halverwege de pagina staan tussen haakjes de absolute waarden van de aantrekkingskrachten, maar die kloppen, zoals veel zaken tussen haakjes, niet erg. De juiste waarde voor de aantrekkingskracht van de aarde op de maan is 4,4 x 1018 newton, van de zon op de maan 9,3 x 1018 newton. Deling levert een factor 2,1.
Vanaf de maan zie je de aarde opkomen
Een van de beroemdste platen van de Amerikaanse maanvluchten is 'Earthrise ': de foto die op 29 december 1968 door de bemanning van de Apollo-8 werd genomen van de 'opgaande aarde'. Volgens sommigen was dit de plaat die mensen pas echt deed beseffen hoe klein en nietig de aarde was, en hoe zuinig ze erop moesten zijn, maar dat doet er nu niet toe.
 |
De aarde komt op... |
Bovendien staat de foto, voor aardbewoners in ieder geval, een kwartslag gedraaid. De scheiding van dag en nacht loopt op aarde niet over de evenaar, maar langs de polen. In feite zien we de noordpool van de aarde rechts, de zuidpool links, en het wordt net avond in Nederland.
De astronaut die de foto gemaakt heeft, William Anders, heeft de plaat thuis dan ook anders hangen.
 |
... bij Anders thuis |
De kern van de aarde is vloeibaar
De wet van Buys Ballot zegt dat winden op het noordelijk halfrond een afwijking naar rechts krijgen
Badwater wervelt linksom naar de afvoer
Een cycloon is een wervelstorm
Men zegt 'Beaufort' op z 'n Frans
Men zegt 'Richter' op z 'n Duits
Snelheden op zee meet men in knopen per uur
Een paard levert 1 pk
Een mud is een eenheid van gewicht
Glas is eigenlijk een vloeistof
Stoom is wit
Koud water bevriest eerder dan warm water
Aardgas stinkt
Aan zee ruik je de ozon
Bij onweer ruik je de ozon
Door de ontlading van de bliksem wordt, vooral bovenaan en onderin de kolom, stikstofoxide gevormd en dit zet zich om in ozon. Maar dat proces duurt vrij lang -- enkele dagen -- dus het is niet die ozon die je ruikt bij onweer. Bovendien ruik je die frisse lucht ook bij een stevige regenbui zonder onweer.
Wat je ruikt is petrichor. In tijden van droogte scheiden planten deze olieachtige stof uit om de groei van hun zaden en jonge plantjes te vertragen. Als het regent, komt de stof vrij in de atmosfeer.
Het verschijnsel werd in 1964 ontdekt door twee Australische onderzoekers, Joy Bear en Richard Thomas. De stof is nog niet in het laboratorium nagemaakt; volgens veel mensen is het de lekkerste lucht die ze kennen.
Een luchtzak is luchtledig
Een barometer kan het weer voorspellen
De kompasnaald wijst naar het noorden
Mensen hebben een magnetisch zintuig
Elektriciteit gaat van plus naar min
Een deeltjesversneller versnelt deeltjes
Een telelens verkort het perspectief
Galilei vond de telescoop uit
Galilei liet kogels van de toren van Pisa vallen
Galilei zei na zijn veroordeling: 'Eppur si muove '
Newton kwam op zijn natuurwetten doordat een appel op zijn hoofd viel
Fahrenheit ijkte zijn thermometer met een mengsel van ijs en salmiak
Celsius legde het vriespunt bij nul graden
Einstein kon op school niet meekomen
Laurens Janszoon Coster vond de boekdrukkunst uit
Gutenberg vond de boekdrukkunst uit
James Watt vond de stoommachine uit
Edison vond de gloeilamp uit
Bertillon bedacht het systeem van de vingerafdrukken
Henry Ford bedacht het principe van de massaproductie
De gebroeders Wright vlogen in de 'Kitty Hawk '
Lindbergh vloog als eerste over de oceaan
De zwarte doos werd bedacht door Black
Na elke vliegtuigramp is er altijd wel een briefschrijver die de krant het saillante detail weet te melden dat de zwarte doos uit het vliegtuig, de 'black box', genoemd is naar de uitvinder, Black.
Nadere bronvermelding ontbreekt altijd -- geen wonder: het slaat nergens op. Geen enkel boek over de geschiedenis van de luchtvaart meldt iets over Black. Ook de Oxford English dictionary kent geen Black: die beschouwt de term als 'oorspronkelijk een luchtmachtwoord voor een navigatie-instrument in een vliegtuig, later uitgebreid om elk automatisch apparaat met een ingewikkelde functie aan te duiden'.
De doos werd in 1953 bedacht door de Australiër David Warren.
 |
Meer over Warrens zwarte doos |
Teflon danken we aan de ruimtevaart