Encyclopedie van misvattingen
Aardrijkskunde
Atlas torst een aardbolIn de Amsterdamse tram kan men ouders, wijzend naar het Paleis op de Dam, hun kinderen horen uitleggen dat die man boven op het paleis Atlas is die de aardbol torst.
Volgens de Griekse mythologie torst Atlas niet de aarde, maar het hemelgewelf: hij moet als straf voor zijn hoogmoed voorkomen dat de hemelkoepel op aarde stort.
Zo had het Amsterdamse stadsbestuur het verhaal ook begrepen: in 1664 kreeg de stadsbronsgieter François Hemony de opdracht tot de aanschaf van '2000 pond coper tot het maken van de sphera mundi die zal staan op de Atlas' (Ons Amsterdam, juni 2001). 'Sphera mund' was een gebruikelijke titel voor astronomieboeken in die tijd: het hoofdwerk van Sacrobosco uit ongeveer 1230 is Sphaera mundi, en dat werd tot in de zeventiende eeuw als een van de belangrijkste leerboeken sterrenkunde beschouwd.
Het misverstand wordt in de hand gewerkt door een tweede, namelijk dat de atlas als kaartenverzameling naar Atlas is genoemd. Die benaming komt van de cartograaf Mercator (1512-1594). Mercator had echter uitdrukkelijk niet de reus Atlas op het oog, maar een legendarische Etruskische bestuurder, die Mercator zich tot voorbeeld nam. Deze Atlas wordt afgebeeld op het titelblad van Mercators grote Atlas, met de hemelglobe op de knieën en de aardbol voor zich op de grond. In het voorwoord legt Mercator zelf uit welke Atlas hij bedoelde.
 |
Atlas op het Amsterdams paleis |
De Rijn komt bij Lobith ons land binnen
Wie de moeite neemt even op de kaart van Gelderland te kijken of een tochtje die kant op te maken, ziet onmiddellijk dat de Rijn niet bij Lobith, maar bij Spijk het land binnenkomt. Spijk is weliswaar veel kleiner dan Lobith, maar het is niet onooglijk. In het midden van de negentiende eeuw werd het gehucht nog even belangrijk, toen er steenindustrie ontstond. Thans heeft het achthonderd inwoners.
Heel vroeger liep de Rijn anders. Aan de oude beddingen kan men nog zien dat de Rijn inderdaad ooit langs Lobith kwam, en in 1306 werd er een tolstation gevestigd (W. J. Alberts: Het Rijnverkeer bij Lobith anno 1306, Zutphen 1986). De Rijn liep toen in de bedding van wat nu de Oude Rijn wordt genoemd, maar aan het eind van de achttiende eeuw werd een flink stuk afgestoken — waardoor Lobith nu zelfs niet meer aan de Rijn ligt.
 |
De Rijn komt bij Spijk ons land binnen |
Het Nederlands voor Lille is Rijssel
Wie de Frans-Vlaamse zaak een warm hart toedraagt en Bastenaken schrijft voor Bastogne en Robeke voor Roubaix, schrijft ook vaak Rijssel in plaats van Lille. Volgens Belgisch gebruik is het Rijsel, met een enkele s.
Zeeland worstelt en komt boven water
Het wapen van Zeeland bestaat uit twee gedeelten: de bovenste helft toont een halve klimmende leeuw, de onderste zes golvende banen. Het lijkt alsof de leeuw zich ternauwernood staande kan houden in de woedende zee, en die indruk wordt versterkt door de wapenspreuk 'Luctor et emergo', maar dat is slechts schijn. De leeuw strijdt niet met de zee, maar met de Spaanse overheerser.
Het is ooit eens uitgezocht (F. J. van Ettro en P. Scherft: Wapen en wapenspreuk van Zeeland, Eindhoven 1979). Aanvankelijk was de leeuw van de bovenste helft compleet, maar in 1473 werd hij gehalveerd. In 1515 werd voor het eerst de doorsnijdingslijn golvend, zodat het leek alsof de leeuw in het water spartelt.
De spreuk komt er pas bij in 1586, toen de Zeeuwse staten een penning lieten slaan met aan de ene kant de tekst Autore Deo, favente regina (door het gezag van God en de gunst der koningin...) en aan de andere kant Luctor et emergo (...worstel ik en kom ik boven). De bedoelde koningin is Elisabeth van Engeland, wie dan juist het gezag over de Nederlanden is aangeboden -- dat weigert ze, maar ze stuurt wel Robert Dudley graaf van Leicester.
Vanaf 1600 worden wapen en wapenspreuk steeds vaker samen afgebeeld, en ziet iedereen de leeuw uit het water oprijzen. P. C. Hooft beschrijft de penning zijn Vervolgh der Nederlandse historiën uit 1654 aldus: 'een Leeuw, ryzende uit de zeebaaren, en dit byschrift: Luctor et emergo: Ik worstel en koom op; ter andere zyde de waapenen der steeden en Authore Deo, favente Regina: Door aanleg Gods en gunst der Koninginne'.
 |
Zegel van Zeeland |
Engels en Brits komt op hetzelfde neer
De Big Ben is het uurwerk op het Londense parlementsgebouw
De Big Ben is oorspronkelijk niet het uurwerk, en ook niet de toren, maar alleen de grote klok die het uur slaat. Big Ben is een van de zwaarste klokken ter wereld: hij weegt 13.762 kilogram, de klepel 203 kilo. Big Ben dreunt alleen de uren, een carillon van vier kleinere klokken zorgt voor het bekende wijsje.
Big Ben, in 1858 geïnstalleerd, ontleent zijn naam aan sir Benjamin Hall, die halverwege de negentiende eeuw de stoot had gegeven tot de bouw van een grote klokkentoren — Hall werd om zijn formidabele gestalte ook Big Ben genoemd. Helemaal zeker is die geschiedenis niet: er was in die tijd ook een zwaargewicht bokser, Benjamin Caunt, die Big Ben werd genoemd.
Op Piccadilly Circus staat Eros
De Mont Blanc ligt in Zwitserland
De Mont Blanc is de hoogste berg van Europa
Het Kremlin staat in Moskou
Het Rode Plein is zo genoemd door de communisten
De Chinese muur is vanaf de maan te zien
Hoe noordelijker hoe kouder
Hoe hoger hoe kouder
Klondike ligt in Alaska
Eskimo 's wonen in iglo 's
Een wigwam is een tent
New York is de hoofdstad van New York
Mexico City is de hoofdstad van Mexico
Het Panamakanaal loopt oost-west
De Costa de Mosquitos zit vol muskieten
La Paz is de hoofdstad van Bolivia
Quezon City is de hoofdstad van de Filippijnen
Quezon City is wel enige tijd de hoofdstad van de Filippijnen geweest, maar het is nu al weer jaren Manila.
Quezon City werd de hoofdstad van de Filippijnen op 17 juni 1947, en de regeringsgebouwen staan daar ook, maar Ferdinand Marcos bepaalde op 24 juni 1976 dat de hoofdstad zou worden verplaatst naar Manila.
Gevoelig ligt de kwestie nog wel: de afgelopen jaren zijn er herhaaldelijk wetsvoorstellen ingediend van afgevaardigden van Quezon City om Quezon City toch weer hoofdstad te maken. Die verdwenen allemaal in een la van een commissie.
 |
Manila en Quezon City |
De Krakatau ligt ten oosten van Java
Kaapstad is de zuidpunt van Zuid-Afrika
De Sahara ligt vol zand